Pho tượng bằng đá và những con số
Tượng Bà Chúa Xứ núi Sam được tạc từ một khối đá sa thạch nguyên khối, ngồi trong tư thế xếp bằng. Theo các cẩm nang du lịch, chiều cao của tượng khoảng hơn một mét, nhưng con số chính xác nên xác nhận lại sát ngày đi. Chất liệu đá sa thạch là một trong những manh mối để giới nghiên cứu truy tìm nguồn gốc pho tượng, bởi loại đá này không phổ biến ở vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Gốc gác từ văn hóa Óc Eo
Giới khảo cổ xác định niên đại tượng Bà Chúa Xứ thuộc về nền văn hóa Óc Eo, một nền văn hóa cổ từng tồn tại và phát triển ở đồng bằng sông Cửu Long từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 7 sau Công Nguyên. Văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam được phát hiện từ cuộc khai quật đầu tiên của nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret tại gò Óc Eo, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, vào năm 1944. Vương quốc Phù Nam đặt thủ đô tại Lò Gò, cách thị xã Châu Đốc ngày nay khoảng 30 km về phía tây nam, và suy vong vào thế kỷ thứ 7. Như vậy, pho tượng không chỉ là một tác phẩm điêu khắc đơn thuần mà còn là một di vật khảo cổ, gắn với một nền văn minh cổ từng thịnh vượng trên vùng đất này.
Vai trò trong cụm tín ngưỡng núi Sam
Quần thể núi Sam có bốn di tích được xếp hạng cấp quốc gia là Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Hang. Trong đó, miếu Bà Chúa Xứ là điểm trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi tượng Bà Chúa Xứ được tôn kính như một vị thần bảo hộ. Khách hành hương thường đến miếu trước, sau đó mới rẽ sang các di tích khác. Theo các cẩm nang du lịch, miếu cách trung tâm thành phố Châu Đốc 5 km và là địa điểm quen thuộc với khách hành hương đến An Giang. Châu Đốc nằm bên bờ sông Hậu, cách TP HCM khoảng 210 km, cách Cần Thơ khoảng 110 km, nên khách từ xa thường mất nhiều thời gian di chuyển vì khu vực miền Tây ít cao tốc, các phương tiện thường chỉ duy trì được tốc độ khoảng 40 đến 50 km một giờ.
Lễ hội Vía Bà và nghi thức chính
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được tổ chức hằng năm từ ngày 22 đến ngày 27 tháng 4 âm lịch, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương, tham quan, chiêm bái. UNESCO ghi danh lễ hội này vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12/2024. Các nghi lễ chính gồm lễ phục hiện rước tượng Bà Chúa Xứ Núi Sam gắn với lễ hội đường phố, lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc thần, lễ túc yết và xây chầu, lễ chánh tế và lễ hồi sắc. Người đi lần đầu nên chú ý: nghi thức rước tượng diễn ra ngoài đường phố, còn lễ tắm Bà và các lễ tế chính được cử hành trong khuôn viên miếu. Không tham gia vào các nghi lễ nếu chưa rõ quy tắc, nhưng đứng quan sát từ xa là cách an toàn để không phạm kiêng kỵ.
Lưu ý cho người đi lần đầu
Khách hành hương thường kết hợp viếng miếu Bà với các điểm khác trong quần thể di tích quốc gia núi Sam. Theo các cẩm nang du lịch, núi Sam cao 237 m và có chu vi khoảng 5 km, nên leo núi mất vài giờ. Nếu muốn nghỉ chân, MerPerle Nui Sam Resort nằm tại Khu du lịch Bến Đá Núi Sam, có thể là một điểm dừng hợp lý. Nhưng dù ở đâu, người đi lần đầu cũng nên nhớ: tượng Bà Chúa Xứ là một pho tượng đá sa thạch có niên đại từ văn hóa Óc Eo, không phải tượng Phật hay tượng thần trong các tín ngưỡng khác. Việc hiểu đúng vai trò của tượng giúp chuyến đi thêm đúng nghĩa, không bị nhầm lẫn giữa các nghi thức thờ cúng.
