Chùa Xà Tón, hơn 300 năm văn hóa Khmer

Chùa Xà Tón ở thị trấn Tri Tôn là một trong những ngôi chùa tiêu biểu cho văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số Khmer. Ngôi chùa có hơn 300 năm tuổi, ban đầu được dựng đơn sơ bằng lá và gỗ núi trên nền đất thấp. Qua thời gian, chùa được xây dựng kiên cố hơn, nhưng vẫn giữ được bố cục thống nhất của chùa Khmer: cổng chùa, tường rào, chính điện, các dãy nhà tăng, nhà thiêu và những tháp để cốt. Chánh điện chùa Xà Tón hiện là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và đã được khởi công trùng tu, nên người đi lần đầu nên kiểm tra tình trạng thi công trước khi đến.

Chánh điện chùa Xà Tón (Xvayton), thị trấn Tri Tôn, An Giang: tường vàng, mái ngói khảm nhiều màu với đầu đao cong vút, phía trước là dãy tháp mộ Khmer sơn xanh trắng vàng trên sân gạch.

Kiến trúc chùa tháp và những cây cổ thụ

Khác với nhiều ngôi chùa người Kinh, chùa Khmer ở Tri Tôn nổi bật với kiến trúc chùa tháp, mái chùa nhiều tầng vút cao, trang trí hoa văn tinh xảo. Chùa Xà Tón còn tồn tại nhiều cây cổ thụ có tuổi thọ đến cả trăm năm, nơi gắn với hình ảnh lũ khỉ truyền cành. Trong tiếng Khmer, xvay là khỉ còn ton là đeo, níu kéo; hình ảnh khỉ truyền cành quen thuộc ở đây là nguồn gốc tên gọi Xvayton, về sau nhiều người đọc chạy thành Xà Tón. Những tán cây cổ thụ vừa tạo bóng mát, vừa là nơi trú ngụ của bầy khỉ, tạo nên một khung cảnh vừa linh thiêng vừa gần gũi.

Khuôn viên chùa Xà Tón (Xvayton), Tri Tôn, An Giang nhìn qua hồ nước phủ bèo: nhà giảng mái đỏ với hàng cột chạm khắc thếp vàng, bên phải là dãy tháp mộ Khmer nhiều màu, xung quanh là rặng dừa.

Kinh lá buông, báu vật của người Khmer

Một điểm đặc biệt của chùa Xà Tón là nơi lưu giữ nhiều bộ sách kinh lá buông của đồng bào dân tộc thiểu số. Kinh lá buông là loại sách được viết trên lá cây buông, một loại cây đặc trưng của vùng núi An Giang, ghi chép kinh Phật và các tri thức cổ truyền. Những bộ kinh này là tài sản văn hóa vô giá, phản ánh đời sống tinh thần và tín ngưỡng của người Khmer qua nhiều thế hệ. Người đi lần đầu đến chùa Xà Tón nên dành thời gian chiêm ngưỡng những bộ kinh lá buông, nhưng cần hỏi ý kiến nhà chùa trước khi chụp ảnh hoặc sờ vào sách.

Đi từ Châu Đốc lên Tri Tôn, lộ trình và lưu ý

Khách hành hương thường xuất phát từ Châu Đốc, nơi có Khu du lịch quốc gia núi Sam, để lên Tri Tôn. Theo các cẩm nang du lịch, Châu Đốc cách TP HCM khoảng 210 km, cách Cần Thơ khoảng 110 km và cách Long Xuyên khoảng 50 km, nên xác nhận lại sát ngày đi. Từ trung tâm thành phố Châu Đốc, đi theo quốc lộ 91 khoảng 30 km là đến thị trấn Tri Tôn. Khu vực miền Tây ít cao tốc nên các phương tiện thường chỉ duy trì được tốc độ khoảng 40 đến 50 km một giờ, vì vậy hành trình từ Châu Đốc lên Tri Tôn mất khoảng 40 phút đến một giờ. Nếu xuất phát từ núi Sam, nơi có Miếu Bà Chúa Xứ cách trung tâm thành phố 5 km, thời gian di chuyển có thể kéo dài thêm.

Gợi ý lịch trình và lưu trú

Khách có thể kết hợp tham quan chùa Xà Tón với các điểm đến khác ở núi Sam, nơi có bốn di tích được xếp hạng cấp quốc gia là Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Hang. Nếu đi vào tháng 4 âm lịch, du khách sẽ gặp Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, được tổ chức hằng năm từ ngày 22 đến ngày 27 tháng 4 âm lịch, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương. Lễ hội này được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12 năm 2024. Để có chỗ nghỉ ngơi, khách có thể tham khảo MerPerle Nui Sam Resort, một điểm lưu trú gần khu vực núi Sam.